Digitalisering en de transitie naar een duurzame samenleving

Verwacht begin 2021
Digitalisering en duurzaamheidstransities hangen onlosmakelijk met elkaar samen. Welke rol van de overheid is nodig, mogelijk en effectief om digitalisering te laten bijdragen aan de transitie naar een duurzame samenleving?
foto fragment van een toetsenbord entertoets met afbeelding weegschaal

Aanleiding en adviesvraag

De voortgaande digitalisering zal fundamentele veranderingen teweegbrengen in onze samenleving maar is nog nauwelijks georiënteerd op duurzaamheid. Digitale technologie draagt vooralsnog vooral bij aan efficiëntie en groei in bestaande markten en er zijn signalen dat de huidige ontwikkeling van digitale technologie duurzaamheidsproblemen versterkt. In de Green Deal (2019) noemt de Europese Commissie de transitie naar een duurzame samenleving en de digitale transitie een ‘twin challenge’, oftewel een samenhangende uitdaging. De Europese Commissie ziet de digitale transitie als een sleutelfactor om de doelen van de Green Deal te bereiken.

De Nederlandse overheid heeft uiteenlopende beleidsdoelstellingen voor duurzame ontwikkeling in Nederland gesteld. Zo heeft Nederland zich gecommitteerd aan het behalen van de Sustainable Development Goals (SDG’s) voor 2030. Om deze doelen voor elkaar te krijgen ambieert het overheidsbeleid meerdere transities in de leefomgeving zoals de energietransitie, de transitie naar een circulaire economie en de verduurzaming van ons voedselsysteem en bereikbaarheidssysteem. Verschillende digitale toepassingen helpen hier al bij. Denk aan digitale smart grids om de steeds ingewikkelder wordende afstemming van elektriciteitsvraag en –aanbod mogelijk te maken of een database van materiaalpaspoorten om hergebruik van producten te vergemakkelijken.

Ondanks deze aandacht voor digitale toepassingen, wordt in het overheidsbeleid nog weinig systematisch doordacht hoe de digitale transitie de economie en samenleving fundamenteel verandert, wat dat betekent voor de duurzaamheid van onze economie en hoe digitalisering en duurzaamheidstransities in elkaar grijpen . Of en hoe richting gegeven moet en kan worden aan digitalisering om een overgang naar een duurzame samenleving waar te maken, is nauwelijks onderwerp van debat.

De raad stelt de volgende adviesvraag: Hoe hangen digitalisering en duurzaamheidstransities samen en welke rol van de overheid is mogelijk, nodig en effectief om digitalisering te laten bijdragen aan de noodzakelijke transitie naar een duurzame samenleving?

Afbakening adviestraject

Het advies richt zich op de betekenis van de digitale transitie voor de overgang naar een duurzame leefomgeving. In het adviestraject legt de raad de nadruk op de SDG’s die specifiek over de leefomgeving gaan en de manier waarop deze zijn vertaald in nationale beleidsdoelen. Uiteraard komen in het advies ook gedeelde publieke waarden als autonomie, privacy en democratische legitimatie aan bod. Vraagstukken over cybersecurity, surveillance en desinformatie komen in het advies alleen zijdelings aan bod. En hoewel een hoogwaardige digitale infrastructuur onmisbaar is voor de toekomstbestendige toepassing van data en digitale technologie, zal dit advies alleen bij dit onderwerp stilstaan voor zover dit noodzakelijk is om de samenhang met verduurzaming te doorgronden.

Essays

In verschillende leefomgevingsdomeinen blijkt digitalisering zich met verschillende snelheden, intensiteit en fasering te voltrekken. Omdat er geen sprake is van één duurzaamheidstransitie heeft de Rli enkele deskundigen gevraagd om in een essay te reflecteren op de samenhang tussen digitalisering en duurzaamheidstransities in drie verschillende domeinen: energie, mobiliteit en circulaire bouweconomie. Welke veranderingen brengt die samenhang met zich mee? Wat betekent het voor het verwezenlijken van duurzaamheidsdoelen? Is het huidige instrumentarium van de overheid afdoende die doelen te halen of andere publieke waarden te borgen?

De essayisten gaan allen in op actuele digitale ontwikkelingen in de leefomgevingsdomeinen en de betekenis daarvan voor de duurzaamheidstransities. In de essays komen zaken aan bod als de ontwikkeling van digitale platformen, de veranderende invloed en rol van de overheid en de borging van publieke waarden. De inhoud van de essays valt onder de verantwoordelijkheid van de auteurs. De essays geven niet noodzakelijkerwijs de mening van de raad weer.

Lees het essay ‘Waardevol digitaliseren voor de energietransitie’ - Eef Masson, Romy Dekker & Rinie van Est - Rathenau Instituut (231 Kb)

Lees het essay 'Digitalisering en de transitie naar een duurzame samenleving - Perspectief vanuit het mobiliteitsdomein' - Carlo van de Weijer Eindhoven - AI Systems Institute (3 Mb)

Lees het essay 'The digital potential in creating a circular construction economy' - Paul W Chan, Catherine De Wolf and Alexander Koutamanis -Technische Universiteit Delft (230 Kb)

Planning

Dit advies wordt naar verwachting begin 2021 uitgebracht.

Samenstelling raadscommissie

Pallas Agterberg, raadslid (directeur Strategie, Alliander)

Externe commissieleden

  • Msc Sybren P. Bosch (Consultant Copper8)
  • Staf Depla (strategisch adviseur en o.a. voormalig wethouder Eindhoven)
  • Prof. dr. Pieter Hooimeijer, commissievoorzitter (hoogleraar sociale geografie en planologie aan de Universiteit Utrecht)
  • Sander Klous (professor Big Data Ecosystems for Business and Society, Universiteit van Amsterdam en leider van het Big Data Analytics-team bij KPMG)
  • Drs. Jeroen Kok (Director Payment & Mobility Rebel Group)
  • Sofia Ranchordás (adjunct-hoogleraar Europees en vergelijkend publiekrecht Rijksuniversiteit Groningen).
     
Informatie of reactie: 

Voor meer informatie over het advies kunt u contact opnemen met projectleider Bart Swanenvleugel; bart.swanenvleugel@rli.nl